تجلی هنر در معماری و شهرسازی 2 پیاپی ۵ 1403 09 30 A Comparative Study of Mosque Architecture During the Safavid Period and After the Islamic Revolution Based on the Principles of Faith and the Beliefs of the Shi‘a School مقایسه تطبیقی معماری مساجد دوره صفویه و پس از انقلاب اسلامی بر اساس اصول دین و باور‌های مکتب تشیع 104 128 FA سپیده شریف خواجه پاشا گروه معماری، واحد شبستر، دانشگاه آزاد اسلامی، شبستر، ایران. مهروش کاظمی شیشوان دانشیار، گروه معماری، واحد شبستر، دانشگاه آزاد اسلامی، شبستر، ایران. اکرم حسینی استادیار، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. اسداله شفیع زاده استادیار، گروه معماری، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اهر، ایران. Journal Article 1403/01/16 <p>The Safavid and Islamic Republic periods represent two significant phases in the evolution of Islamic architecture in Iran, as the emphasis of the Islamic government on reflecting Shi‘a identity and the profound interconnection between politics, religion, and culture led mosques to serve not only as places of worship but also as spaces embodying Shi‘a religious concepts and doctrinal principles. The present study aims to examine and compare the influence of the principles of faith and the beliefs of the Shi‘a school on mosque architecture during the Safavid period and after the Islamic Revolution. In the first phase, through a qualitative, descriptive, and analytical research method using library and documentary sources, the Shi‘a intellectual system and worldview were identified, and the theoretical foundations affecting the formation of Shi‘a religious architecture were extracted and categorized. In the second phase, to empirically evaluate the theoretical findings, ten prominent Safavid mosques in Isfahan and ten significant mosques constructed after the Islamic Revolution in Tehran were purposefully selected with the consultation of experts in the field. These were comparatively analyzed through field observations, interviews, and photographic documentation. Analysis of the sample indicates that the architecture of mosques from both the Safavid and Islamic Republic periods reflects the fundamental beliefs and convictions of Shi‘ism. However, in the era of the Islamic Republic, the manifestation of the principles of faith—particularly the concepts of tawḥīd (divine unity), ma‘ād (resurrection), ‘adl (justice), and imāmah (leadership)—appears deeper and more pronounced, whereas during the Safavid period, the principle of nubuwwah (prophethood) was more prominently expressed. Regarding Shi‘a beliefs, faith in the ‘ālam al-mithāl (imaginal world) and the Ṭūbā tree is more vividly represented in the architecture of Safavid mosques compared to those built after the Revolution, while the belief in luminous creation (khalq nūrī) appears with nearly equal intensity in both periods. Ultimately, it can be concluded that Shi‘a mosque architecture during the Islamic Republic period is primarily shaped by an emphasis on the principles of faith, whereas in the Safavid period it was more deeply influenced by Shi‘a doctrinal beliefs.</p> <p>دوره‌های صفویه و جمهوری اسلامی از مقاطع مهم در معماری اسلامی ایران محسوب می‌شوند چرا که تأکید حکومت اسلامی بر بازنمایی هویت شیعی و پیوند عمیق میان سیاست، دین و فرهنگ سبب گردید که مساجد نه تنها مکانی برای عبادت، بلکه به‌عنوان عرصه‌ای برای نمود مفاهیم و اصول اعتقادی شیعی مورد توجه قرار گیرند. پژوهش حاضر درصدد بررسی و مقایسه تأثیر اصول دین و باورهای مکتب تشیع در معماری مساجد دوره صفویه و پس از انقلاب اسلامی است. در گام اول به واسطه روش تحقیق کیفی و به صورت توصیفی و تحلیلی، و با جمع آوری اطلاعات کتابخانه‌ای و اسنادی، نظام فکری و جهانبینی تشیع، شناسایی و مبانی نظری موثر بر شکل گیری معماری مذهبی شیعی استخراج و دسته بندی گردید.درگام دوم برای سنجش عینی یافته‌های نظری 10مسجد شاخص صفوی از شهر اصفهان و 10 مسجد شاخص ساخته شده پس از انقلاب اسلامی از شهر تهران با نظر متخصصان و خبرگان در این حوزه، به کمک نمونه گیری هدفمند انتخاب و از طریق برداشت میدانی، مصاحبه و مستند سازی تصویری مورد واکاوی تطبیقی قرار گرفتند. تحلیل جامعه نمونه نشان می‌دهد معماری مساجد عصر صفویه و پس از انقلاب اسلامی بازتاب‌ دهنده اعتقاد و باورهای بنیادین شیعی هستند اما در دوره جمهوری اسلامی، نمود اصول دین با تأکید بر مفاهیم توحید، معاد، عدالت و امامت بیشتر و عمیق‌تر و در دوره صفوی، نمود نبوت برجسته‌تر بوده است در مورد باورهای شیعی نیز، باور به «عالم مثال» و «درخت طوبی» در معماری مساجد دوره صفوی نسبت به مساجد دوره پس از انقلاب اسلامی تجلی برجسته‌تری دارد و نمود باور به «خلقت نوری»، در هر دو دوره تقریباً به میزان مساوی مشاهده می‌شود و در نهایت، معماری مساجد شیعی در دوره جمهوری اسلامی با تاکید بر اصول دین و در دوره صفوی با تاکید بر باورها ساخته شده است.</p> https://www.jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/download/110/89