تجلی هنر در معماری و شهرسازی 4 تابستان 1405 1405 04 01 A Comparative Study of Composition in Safavid Wall Paintings of Isfahan and Tehran Coffeehouse Painting Based on a Bourdieusian Analysis of Grid-Based Visual Syntax and Rhythmic Organization مطالعه‌ی تطبیقی ترکیب‌بندی در نقاشی‌های دیوار صفوی اصفهان و نقاشی قهوه‌خانه‌ای تهران با تکیه بر تحلیل بوردیوییِ نحوِ دیداریِ مبتنی بر شبکه و سازمان‌دهیِ ریتمیک 1 24 FA راضیه حاجیان حسین آبادی دانشیار، گروه هنر، مؤسسه آموزش عالی سپهر دانش معاصر، اصفهان، ایران. عبدالله نصیریان مربی هیئت علمی، گروه هنر، مؤسسه آموزش عالی سپهر دانش معاصر، اصفهان، ایران. Journal Article 1404/10/28 This study aimed to investigate the possibility of identifying transferable compositional patterns based on grid-oriented visual syntax and rhythmic organization between Safavid wall paintings of Isfahan and Tehran coffeehouse painting through the Bourdieusian concepts of habitus and field. This qualitative and comparative study adopted a structural-analytical approach based on a three-stage research strategy including the establishment of an image database, expert-based structural coding, and controlled cross-case comparative analysis. The corpus consisted of Safavid mural paintings from Chehel Sotoun, Ali Qapu, and Hasht Behesht palaces, alongside selected examples of Tehran coffeehouse paintings collected through archival documentation, high-resolution visual records, and field surveys. Six experts in art history, restoration, visual culture, and performance traditions participated in a two-stage coding protocol using a unified analytical rubric. Variables such as axial organization, grid systems, modular segmentation, figural clustering, and rhythmic visual movement were systematically analyzed. Comparative matrices were then employed to identify structural homologies and functional analogies while accounting for documentation constraints including image cropping, digital compression, and tonal distortions. The findings demonstrated that several recurring operative clusters appeared across both visual fields, including axial stabilization, modular segmentation, registry-based organization, central anchoring, and density management through alternation between mass and void. However, the function of these operators shifted according to the viewing regime. In Safavid murals, architectural divisions and spatial bands directed large-scale visual navigation and reinforced ceremonial authority, whereas in coffeehouse paintings, diagonal vectors, episodic zoning, and performative density facilitated collective address and oral narrative guidance. The results further indicated that the persistence of compositional structures was not the outcome of direct stylistic imitation, but rather the product of transferable practical habitus and their field-dependent recoding within distinct systems of production and spectatorship. The study supports the existence of a controlled structural continuity between Safavid mural traditions and Tehran coffeehouse painting, in which compositional operators acquire new functions through field-specific recoding. Accordingly, grid and rhythm in Iranian visual culture should be understood not merely as stylistic attributes, but as embodied structural tendencies capable of generating diverse modes of visual organization across different historical contexts. پژوهش حاضر با تکیه بر مفاهیم هابیتوس و میدان در اندیشه‌ی بوردیو، در پی آن بود که امکانِ شناسایی و تبیین الگوهای انتقال‌پذیرِ ترکیب‌بندی، مبتنی بر نحوِ شبکه‌ای و سازمان‌دهیِ ریتمیک، را میان دیوارنگاری‌های صفوی اصفهان و نقاشی قهوه‌خانه‌ای تهران بررسی کند. این پژوهش با رویکردی کیفی، تطبیقی و ساختارمحور انجام شد و بر پایه‌ی یک استراتژی سه‌مرحله‌ای شامل گردآوری پایگاه داده‌ی تصویری، کدگذاری ساختاری توسط پانل خبرگان و تحلیل تطبیقی میان‌موردی سامان یافت. جامعه‌ی پژوهش شامل دیوارنگاره‌های صفوی کاخ‌های چهل‌ستون، عالی‌قاپو و هشت‌بهشت و نیز نمونه‌هایی از نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای تهران بود که از طریق اسناد آرشیوی، مستندات تصویری و پیمایش میدانی انتخاب شدند. شش خبره در حوزه‌های تاریخ هنر، مرمت، فرهنگ بصری و هنرهای اجرایی، با استفاده از روبریک کدگذاری واحد، مؤلفه‌هایی نظیر انتظام محوری، شبکه‌بندی، رجیستربندی، خوشه‌بندی پیکره‌ها و سازمان‌دهی ریتمیک را تحلیل کردند. داده‌ها از طریق ماتریس تطبیقی میان‌پیکره‌ای و با لحاظ محدودیت‌های فنی مستندسازی همچون برش قاب، فشردگی دیجیتال و تغییرات تونال تحلیل شد. یافته‌ها نشان داد که در هر دو میدان هنری، بسته‌های عملگری مشترکی شامل تثبیت محوری، قطعه‌بندی مدولار، رجیستربندی ساختاری، لنگرگذاری مرکزی و مدیریت تراکم بصری از طریق تناوب توده و خلأ تکرار می‌شوند. با این حال، کارکرد این عملگرها در نسبت با رژیم تماشا تغییر می‌یابد؛ به‌گونه‌ای که در دیوارنگاری صفوی، شبکه‌های معمارانه و نوارهای فضایی در خدمت هدایت کلان نگاه و تثبیت اقتدار بصری قرار دارند، در حالی که در نقاشی قهوه‌خانه‌ای، قطرهای جهت‌مند، ناحیه‌بندی‌های اپیزودیک و تراکم اجرایی، خطاب جمعی و روایت‌پردازی شفاهی را سامان می‌دهند. نتایج همچنین مؤید آن بود که تداوم ساختارهای ترکیب‌بندی نه ناشی از تقلید مستقیم سبکی، بلکه حاصل انتقال‌پذیری هابیتوس‌های عملی و بازکدگذاری آن‌ها در میدان‌های متفاوت تولید و تماشا است. برآیند پژوهش از وجود نوعی تداوم ساختاریِ کنترل‌شده میان سنت دیوارنگاری صفوی و نقاشی قهوه‌خانه‌ای حمایت می‌کند که در آن، عملگرهای ترکیب‌بندی از طریق بازکدگذاری متناسب با اقتضائات میدان، کارکردهای تازه‌ای می‌یابند. بنابراین، شبکه و ریتم در هنر ایرانی را می‌توان نه به‌عنوان ویژگی‌هایی صرفاً سبکی، بلکه به‌مثابه گرایش‌های ساختاری و بدن‌مند فهم کرد که در بسترهای تاریخی متفاوت، صورت‌های متنوعی از سازمان‌دهی دیداری را پدید می‌آورند.

https://www.jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/download/199/145