تجلی هنر در معماری و شهرسازی 4 تابستان 1405 1405 04 01 Spatial Transformation and Key Drivers of Land Consumption Change in the Oshan–Fasham–Meygun Region (1941–2019) واکاویِ دگردیسیِ فضایی و پیشران‌هایِ کلیدیِ دگرگونیِ مصرف زمین در منطقه‌ی اوشان، فشم و میگون (۱۳۲۰–۱۳۹۸) 1 19 FA سعید علی‌بخشی گروه شهرسازی، واحد بین المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، کیش، ایران نوید سعیدی‌رضوانی استادیار، گروه شهرسازی، دانشکده جامعه و رسانه، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران کاوه رشیدزاده گروه معماری منظر، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. Journal Article 1404/11/01 <p>This study aimed to investigate the process of spatial transformation and identify the key drivers influencing land consumption change in the Oshan–Fasham–Meygun region between 1941 and 2019. A mixed-methods research design was employed. The quantitative component utilized remote sensing data, multi-temporal satellite imagery, historical documents, and Geographic Information Systems (GIS) to analyze land-use changes. The qualitative component involved semi-structured interviews and focus group discussions with planners, managers, and land-use experts. Expert questionnaires were also administered to support the analysis. Data were examined through spatial analysis, exploratory factor analysis, and qualitative content analysis. Finally, triangulation was used to integrate quantitative and qualitative findings into a comprehensive interpretation of regional transformation processes. The results revealed that land consumption patterns in the study area evolved through three historical phases, shifting from a subsistence-oriented spatial system toward a commodified and capital-driven spatial structure. Among the dimensions influencing land-use change, the physical dimension ranked first with a weighted mean of 7.19, followed by the natural (6.75) and social (6.63) dimensions. Exploratory factor analysis identified five major factors explaining 79.51% of the total variance in land consumption change. The physical structure factor emerged as the most influential determinant, accounting for 33.19% of the explained variance. Qualitative findings highlighted the dominance of land-market dynamics, limited effectiveness of planning systems, institutional conflicts of interest, and the gradual decline of ecological carrying capacity. The analyses further demonstrated that areas containing water resources, orchards, and environmentally valuable landscapes experienced the highest rates of land-use conversion. Spatial transformation in the Oshan–Fasham–Meygun region is the outcome of complex interactions among physical, natural, social, economic, and institutional factors. Beyond a simple land-use change process, it reflects a broader structural transformation characterized by the commodification of space and the increasing dominance of capital accumulation over land-use planning and management, posing significant challenges to the long-term ecological sustainability of the region.</p> <p>این پژوهش با هدف واکاوی روند دگردیسی فضایی و شناسایی پیشران‌های کلیدی مؤثر بر تغییر الگوی مصرف زمین در منطقه اوشان، فشم و میگون طی دوره زمانی ۱۳۲۰ تا ۱۳۹۸ انجام شد. پژوهش حاضر با رویکرد آمیخته (کمی–کیفی) انجام شد. در بخش کمی از داده‌های سنجش از دور، تصاویر ماهواره‌ای چندزمانه، اسناد تاریخی و سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) برای تحلیل تغییرات کاربری زمین استفاده شد. در بخش کیفی، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و گروه‌های کانونی با مدیران، کارشناسان و متخصصان حوزه برنامه‌ریزی شهری و مدیریت زمین انجام گرفت. همچنین پرسشنامه‌های تخصصی میان خبرگان توزیع شد و داده‌ها با استفاده از تحلیل فضایی، تحلیل عاملی اکتشافی و تحلیل محتوای کیفی مورد بررسی قرار گرفتند. در نهایت، از روش مثلث‌سازی برای تلفیق یافته‌های کمی و کیفی بهره گرفته شد. نتایج نشان داد که الگوی مصرف زمین در منطقه مورد مطالعه طی سه دوره تاریخی از نظام مبتنی بر تولید معیشتی به نظام مبتنی بر کالایی‌شدن فضا و انباشت سرمایه تغییر یافته است. تحلیل ابعاد مؤثر بر تغییرات مصرف زمین نشان داد که بعد کالبدی با میانگین وزنی 7.19 مهم‌ترین پیشران دگردیسی فضایی بوده و پس از آن ابعاد طبیعی (6.75) و اجتماعی (6.63) قرار دارند. نتایج تحلیل عاملی اکتشافی نیز پنج عامل اصلی را شناسایی کرد که در مجموع 79.51 درصد واریانس تغییرات مصرف زمین را تبیین نمودند. عامل ساختار کالبدی با تبیین 33.19 درصد از واریانس مهم‌ترین عامل شناسایی شد. یافته‌های کیفی بیانگر غلبه منطق بازار زمین، ضعف اثربخشی نظام برنامه‌ریزی، تعارض منافع نهادی و کاهش ظرفیت برد اکولوژیک منطقه بود. همچنین مشخص شد که اراضی دارای منابع آبی، باغات و پهنه‌های دارای ارزش زیست‌محیطی بالا بیشترین میزان تغییر کاربری را تجربه کرده‌اند. دگردیسی فضایی منطقه اوشان، فشم و میگون حاصل تعامل پیچیده عوامل کالبدی، طبیعی، اجتماعی، اقتصادی و نهادی است و فراتر از یک تغییر کاربری ساده، بیانگر فرآیند ساختاری کالایی‌شدن فضا و غلبه منطق انباشت سرمایه بر نظام برنامه‌ریزی و مدیریت زمین است؛ فرآیندی که تداوم آن می‌تواند پایداری اکولوژیک منطقه را با تهدیدهای جدی مواجه سازد.</p> https://www.jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/download/210/166