تجلی هنر در معماری و شهرسازی 3060-7957 4 پاییز 1405 1405 07 01 Moving Beyond the “Structure–Ornament” Binary: Opening the Concept of “Ārāyeh” and a Genealogical Explanation of the Latent Mediating Process in Architecture فراروی از دوگانه‌ی «ساختار» و «تزئین»؛ گشودن مفهوم «آرایه»؛ تبیین تبارشناختی فرآیند میانجی نهفته در معماری 1 29 FA الهام لیلیان دانشجوی دکتری ، گروه معماری، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی ، زنجان، ایران زهره ترابی گروه معماری، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران. هومن ثبوتی گروه معماری، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران Journal Article 1405 01 05 <p>This study aimed to reconceptualize the relationship between structure and ornament by unfolding the conceptual capacities of ārāyeh and identifying a mediating, processual, and integrative system capable of reconnecting physical identity, meaning, and architectural experience in contemporary architecture. This fundamental and theoretical study adopted a qualitative, interpretive, and exploratory design combining genealogical and comparative-interdisciplinary approaches. Data were obtained through library research involving dictionaries and etymological sources, classical literary and philosophical texts, architectural theoretical writings, and historical documents concerning architectural transformation. First, the concept of ārāyeh was investigated through qualitative content analysis, linguistic etymology, and open and axial coding within Persian and across six major domains of knowledge. Second, the structure–ornament relationship was genealogically examined across three architectural traditions—the West, the Middle East with an emphasis on Iran, and the Far East with an emphasis on Japan—and comparatively assessed through a matrix analysis of six foundational theoretical constructs in architecture. Finally, the linguistic, interdisciplinary, theoretical, and historical findings were integrated to formulate the conceptual system of “Ārāyeh and Ornament.” Inferential synthesis demonstrated that the separation of structure from ornament is neither inherent nor historically universal, but rather contingent upon specific trajectories of architectural development. The Persian concept of ārāyeh intrinsically integrates two inseparable dimensions—“order and arrangement” and “adornment and beauty”—thereby challenging the conception of ornament as an externally applied layer. The convergence of six theoretically independent architectural frameworks further indicated a structural deficiency in contemporary architectural thought: the absence of a dynamic mediating and integrative system connecting material organization, identity, perception, and meaning. This convergence supported the formulation of a five-layer system interconnected through four mediating joints or thresholds. Comparative genealogy additionally revealed that the structure–ornament rupture developed gradually and internally in the West, occurred more abruptly and largely through external imposition in Iran, and essentially did not occur within the Japanese architectural tradition.  “Ārāyeh and Ornament” can be conceptualized as a continuous cognitive and processual system extending from the designer’s intention and internal ordering logic to the user’s perceptual and meaningful experience. This framework provides a theoretical basis for transcending the structure–ornament binary and re-establishing the integration of form, identity, beauty, and meaning in contemporary architecture while preparing the ground for a future operational and measurable model.</p> <p>هدف پژوهش، بازخوانی و بازتعریف رابطه‌ی ساختار و تزئین از طریق گشودن ظرفیت مفهومی «آرایه» و تبیین یک نظام میانجی، فرآیندی و یکپارچه‌ساز برای بازیابی پیوند میان هویت کالبدی، معنا و تجربه‌ی معماری معاصر بود. این پژوهش بنیادی و نظری با رویکردی کیفی، تفسیری و اکتشافی انجام شد و از دو بازوی مکمل تبارشناختی و تطبیقی ـ میان‌رشته‌ای بهره گرفت. داده‌ها از مطالعات کتابخانه‌ای، فرهنگ‌ها و منابع ریشه‌شناختی، متون ادبی و فلسفی، متون نظری معماری و اسناد تاریخی تحول معماری گردآوری شدند. در گام نخست، مفهوم «آرایه» با تحلیل محتوای کیفی، ریشه‌شناسی واژگان و کدگذاری باز و محوری در زبان فارسی و شش حوزه‌ی کلان دانش بررسی شد. در گام دوم، رابطه‌ی ساختار و تزئین از طریق تحلیل تبارشناختی سه سنت معماری غرب، خاورمیانه با تمرکز بر ایران، و شرق دور با تمرکز بر ژاپن و نیز تحلیل ماتریسی شش برساخت نظری بنیادین معماری واکاوی شد. در گام سوم، یافته‌های زبانی، میان‌رشته‌ای و نظری برای صورت‌بندی مفهومی نظام «آرایه و تزئین» تلفیق شدند. استنتاج حاصل از تحلیل‌ها نشان داد که جدایی ساختار از تزئین، ضرورتی ذاتی یا جهان‌شمول در معماری نیست، بلکه پدیده‌ای تاریخی و وابسته به مسیر تحول سنت‌های معماری است. مفهوم «آرایه» در ریشه‌ی فارسی خود به‌طور هم‌زمان حامل دو ساحت جدایی‌ناپذیر «نظم و سامان» و «زیب و تزیین» است و بنابراین ظرفیت فراتررفتن از تلقی تزئین به‌مثابه‌ی لایه‌ای الحاقی را دارد. همگرایی شش چارچوب نظری مستقل نیز وجود خلأ یک نظام پویا، میانجی و یکپارچه‌ساز در معماری معاصر را تأیید کرد. برآیند این همگرایی به تبیین نظامی پنج‌لایه با چهار مفصل یا آستانه‌ی میانجی انجامید. تبارشناسی تطبیقی نیز نشان داد گسست در غرب تدریجی و درون‌زا، در ایران سریع‌تر و عمدتاً تحمیلی، و در سنت ژاپنی اساساً فاقد انفکاک مشابه بوده است. «آرایه و تزئین» را می‌توان نه به‌عنوان دو جزء مستقل، بلکه به‌مثابه‌ی یک دستگاه شناختی و فرآیندی پیوسته در نظر گرفت که از سطح نیت و نظم درونی طراحی تا تجربه‌ی ادراکی و معنایی کاربر امتداد می‌یابد. این صورت‌بندی می‌تواند بنیانی نظری برای عبور از دوگانه‌ی ساختار/تزئین و بازاندیشی وحدت کالبد، هویت، زیبایی و معنا در معماری معاصر فراهم سازد و زمینه را برای تدوین مدل عملیاتی و سنجش‌پذیر این نظام در پژوهش‌های بعدی مهیا کند.</p> https://www.jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/download/259/189