تجلی هنر در معماری و شهرسازی 4 پاییز 1405 1405 07 01 Sense, Form, Meaning: Redefining Tradition in Architectural Education Through Santayana’s Three-Level Model حس، فرم، معنا: بازتعریف سنت در آموزش معماری از طریق مدل سه‌سطحی سانتایانا 1 18 FA مرجان طهرانچی‌پور گروه معماری، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران. علی اصغرزاده گروه معماری، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران. امیر هاشم‌پور مافی گروه باستان شناسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران. Journal Article 1405 03 03 <p>Contemporary architectural education in Iran faces a profound disconnection from its indigenous aesthetic tradition, a challenge rooted in the largely uncritical adoption of Western modernist models. Within this dualistic context, a fundamental question arises: Can traditional Iranian architecture, despite having developed without explicit knowledge of Western aesthetic philosophy, embody a rich and multidimensional aesthetic structure? Using a combined analytical–interpretive approach grounded in comparative case analysis, this study examines the hypothesis that traditional Iranian architecture implicitly operationalized the same three levels of aesthetics defined by George Santayana—sensory, formal, and symbolic—even before the emergence of this model in Western thought. Data were derived from two sources: (1) theoretical texts, including the works of Santayana, Kant, Pallasmaa, Böhme, Zumthor, and Iranian theorists; and (2) actual architectural cases, including the courtyard of Sheikh Lotfollah Mosque in Isfahan, the Soltaniyeh Dome in Zanjan, and Fin Garden in Kashan. Data were analyzed using a three-stage qualitative content analysis procedure comprising open, axial, and selective coding. The key findings indicate that: (1) in the Iranian courtyard, the sensory level is experienced through the warmth of stone, the sound of water, and diffused light; (2) the formal level is manifested in geometric proportions, axial symmetry, and spatial rhythm; and (3) the symbolic level is expressed through a sense of tranquility, place attachment, and connection with spirituality. Rather than operating independently, these three levels interact dynamically to create a “living” space—one that corresponds to what Santayana described as a “complete aesthetic experience.” The findings suggest that Santayana’s framework should not be regarded as a model to be imported into Iranian architectural education, but rather as an analytical lens through which implicit Iranian architectural knowledge can be articulated explicitly. This perspective offers an approach to “returning to tradition without imitation.”</p> <p>آموزش معماری معاصر در ایران با گسست عمیق از سنت زیبایی‌شناختی داخلی روبه‌روست؛ چالشی ریشه‌دار در پذیرش بی‌بازخورد الگوهای غربی مدرنیست. در این فضای دوگانه، پرسشی بنیادین مطرح می‌شود: آیا معماری سنتی ایران، بدون آگاهی از فلسفه زیبایی‌شناسی غرب، ساختاری زیبایی‌شناختیِ غنی و سه‌بعدی از خود ارائه می‌دهد؟ این پژوهش با رویکرد تحلیلی-تفسیریِ ترکیبی و بر پایه تحلیل تطبیقیِ موردی، به بررسی این فرضیه می‌پردازد که معماری سنتی ایران، به‌طور ضمنی، همان سه سطح زیبایی‌شناختیِ تعریف‌شده توسط جرج سانتایانا (حسی، فرمی، نمادین) را در عمل پیاده کرده است، حتی پیش از ظهور این مدل در غرب. داده‌ها از دو منبع استخراج شده‌اند: (۱) متون نظری شامل آثار سانتایانا، کانت، پالاسما، بومه، زومتور و نظریه‌پردازان ایرانی؛ و (۲) نمونه‌های معماری واقعی شامل حیاط مسجد شیخ لطف‌الله در اصفهان، گنبد سلطانیه در زنجان و باغ فین در کاشان. تحلیل داده‌ها با روش تحلیل محتوای کیفیِ سه‌مرحله‌ای (کدگذاری باز، محوری، انتخابی) انجام شده است. یافته‌های کلیدی نشان می‌دهد که: (۱) در حیاط ایرانی، سطح حسی از طریق گرمای سنگ، صدای آب و نور پراکنده تجربه می‌شود؛ (۲) سطح فرمی در تناسبات هندسی، تقارن محوری و ریتم فضایی آشکار می‌گردد؛ (۳) سطح نمادین نیز در حس آرامش، تعلق به مکان و ارتباط با معنویت تجلی می‌یابد. این سه سطح، نه جداگانه، بلکه در تعامل پویا، فضایی «زنده» خلق می‌کنند؛ فضایی که با آنچه سانتایانا «تجربه کامل زیبایی‌شناختی» توصیف کرده هم‌خوانی دارد. نتایج نشان می‌دهد که سانتایانا نه الگویی برای وارد کردن به آموزش معماری ایران، بلکه لنزی برای صریح‌سازیِ دانش ضمنیِ ایرانی است. این دیدگاه، رویکردی برای «بازگشت به سنت بدون تقلید» ارائه می‌دهد.</p> https://www.jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/download/271/193