تجلی هنر در معماری و شهرسازی 3 بهار 1404 1404 02 19 The Adaptation of the Function of "Ḥarīm" in Traditional Iranian Architecture to the Concepts of "Ambiguity" and "Concealment" in Islamic Art: A Dialectical and Semiotic Approach تطبیق کارکرد «حریم» در معماری سنتی ایران با مفهوم «ابهام» و «پنهان‌کاری» در هنر اسلامی: رهیافتی دیالکتیکی و نشانه‌شناختی 71 85 10.61838/jmaaue.46 FA نیره السادات مبینی پور گروه هنر، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران. عفت محمدی دانشجوی دکتری، گروه تاریخ تحلیلی و تطبیقی هنر اسلامی، دانشگاه بین الملل، تهران، ایران. Journal Article 1403 12 06 <p class="Tabletext" style="text-align: justify; line-height: 150%; direction: ltr; unicode-bidi: embed;"><span lang="EN-GB" style="font-family: 'Times New Roman',serif;">The concept of ḥarīm (spatial and semantic boundary) as a structural element is one of the most fundamental components in traditional Iranian architecture, extending beyond physical borders to deeply influence the aesthetic, spiritual, and social experiences of inhabitants and observers. On the other hand, ambiguity and concealment (or intentional invisibility) in Islamic art—particularly in miniature painting, calligraphy, architecture, and decorative ornamentation—serve as foundational mechanisms to invite active audience participation in the discovery and interpretation of artworks. This study conducts a comparative analysis between the function of ḥarīm in traditional Iranian architecture and the mechanisms of "ambiguity" and "concealment" in Islamic art. Employing a dialectical aesthetic framework (Adorno, 1970/1997) and spatial semiotics (Eco, 1976; Barthes, 1967), a qualitative case study analysis was conducted on four examples: the Borujerdi House, Sheikh Lotfollah Mosque, the Shrine of Shah Nematollah Vali, and Fin Garden. Findings reveal that in both aesthetic systems, ambiguity and ḥarīm function as mechanisms guiding the spiritual and perceptual experience of the audience. In architecture, ḥarīm creates a gradual, dialectical experience through spatial hierarchies and delayed visual revelation. In Islamic art, ambiguity—achieved through the elimination of a fixed semantic center and the interplay of visual signs—invites the audience to engage in interpretive processes. Comparative analysis demonstrates that these mechanisms reflect an Islamic worldview regarding humanity’s relationship with meaning and the sacred—a world where meaning is sought not in certainty but in the movement between presence and absence. Based on these findings, reinterpreting these principles could inspire contemporary spatial and artistic designs with greater spiritual and aesthetic depth. The results indicate that these mechanisms are not merely functional necessities but reflections of an Islamic-Iranian worldview concerning humanity’s relationship with the absent, the enigmatic, and meaning—a world that finds presence within absence and creates meaning through invisibility.</span></p> <p>مفهوم حریم به مثابه‌ی ساختاری فضایی و معنایی، یکی از بنیادی‌ترین عناصر در معماری سنتی ایران است که فراتر از مرزهای کالبدی، کارکردی عمیق در هدایت تجربه‌ی زیباشناختی، معنوی و اجتماعی ساکنان و مخاطبان ایفا می‌کند. از سوی دیگر، ابهام و پنهان‌کاری (یا تعمّد در ناپیدایی) در هنر اسلامی، به ویژه در نگارگری، خوشنویسی، معماری و آرایه‌های تزئینی، سازوکاری بنیادین برای دعوت مخاطب به مشارکت فعال در کشف و تفسیر اثر هنری محسوب می‌شود. پژوهش حاضر به بررسی تطبیقی میان کارکرد «حریم» در معماری سنتی ایران و سازوکار «ابهام» و «پنهان‌کاری» در هنر اسلامی می‌پردازد. با بهره‌گیری از چارچوب زیبایی‌شناسی دیالکتیکی (آدورنو) و نشانه‌شناسی فضا (اکو، بارت)، مطالعه‌ی کیفی نمونه‌های موردی چهارگانه انجام شد: خانه بروجردی‌ها، مسجد شیخ لطف‌الله، آرامگاه شاه نعمت‌الله ولی و باغ فین. یافته‌ها نشان داد که در هر دو نظام زیبایی‌شناختی، ابهام و حریم به عنوان سازوکارهایی برای هدایت تجربه‌ی معنوی و ادراکی مخاطب عمل می‌کنند. در معماری، حریم‌ها از طریق سلسله‌مراتب فضایی و تأخیر در مکاشفه‌ی بصری، تجربه‌ای تدریجی و دیالکتیکی خلق می‌کنند. در هنر اسلامی، ابهام از راه حذف مرکز معنایی و بازی نشانه‌های بصری، مخاطب را به مشارکت در فرآیند تفسیر دعوت می‌کند. نتایج تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد که این سازوکارها بازتاب جهان‌بینی اسلامی درباره‌ی نسبت انسان با معنا و امر قدسی هستند؛ جهانی که معنا را نه در قطعیت بلکه در حرکت میان حضور و غیبت می‌جوید. بر اساس این یافته‌ها، بازخوانی این اصول می‌تواند الهام‌بخش طراحی فضاها و آثار هنری معاصر با عمق معنوی و زیبایی‌شناختی بیشتر باشد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که این سازوکارها نه صرفاً برآمده از ضرورت‌های عملکردی، بلکه انعکاس جهان‌بینی اسلامی-ایرانی در باب نسبت انسان با امر غایب، راز و معنا هستند؛ جهانی که حضور را در دل غیبت می‌جوید و معنا را در متن ناپیداگی می‌آفریند.</p> https://www.jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/download/46/48