بررسی مؤلفههای هویتی و فرآیند فرسایش فرهنگی در قالی خمسه زنجان
کلمات کلیدی:
هویت, فرسایش فرهنگی, قالی خمسه زنجان, قالی دستبافچکیده
قالی دستباف ایران، همواره فراتر از یک کالای هنری یا مصرفی، بستر مهمی برای بازنمایی فرهنگ و هویت جامعه بوده است. در این میان، قالی خمسه زنجان با نقوش ذهنی ـ هندسی و رنگهای طبیعی، بازتابی از زیستبوم و هویت ایلات خمسه به شمار میآید. با این حال، تغییرات اجتماعی و اقتصادی معاصر همچون ورود الگوهای تجاری، ضعف در انتقال سنتهای بومی و کاهش ارزش اقتصادی بافندگی، به فرسایش تدریجی این هویت منجر شده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی مؤلفههای هویتساز قالی خمسه و بررسی تهدیدهای پیشروی آن انجام شد. بر این اساس، سه پرسش اصلی مطرح گردید: ۱) عناصر کلیدی هویتبخش قالی خمسه چیست؟ ۲) چه عواملی موجب تضعیف این هویت شدهاند؟ ۳) چه راهکارهایی برای باززندهسازی آن میتوان ارائه کرد؟ روش تحقیق، کیفی و مبتنی بر توصیف و تحلیل مضمون است. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته با بافندگان و خبرگان محلی، مشاهده میدانی در کارگاههای فعال و مطالعه اسناد گردآوری شد. یافتهها نشان میدهد که ساختار بصری متکی بر نقوش شکسته و نمادین، استفاده از رنگهای طبیعی چون روناس و نیل، و رجشمار پایین از مهمترین شاخصهای هویتی این قالی هستند. در مقابل، رواج نقشههای تجاری، گسست میاننسلی و جایگزینی رنگهای شیمیایی، زمینه تضعیف هویت فرهنگی آن را فراهم کرده است. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که قالی خمسه در وضعیت گذار از یک «قالی زنده با هویت ایلاتی» به «محصولی بازاری و کمریشه» قرار دارد. بر این اساس، احیای گفتمان بومی، تقویت سیاستهای حمایتی و پیوند سنت با نوآوری، راهبردهای کلیدی برای حفاظت و تداوم این میراث فرهنگی به شمار میآیند.
دانلودها
مراجع
1. Din Mohammadi J. Investigating identity markers in the carpets of the Khamsa tribes in Zanjan Province: University of Tarbiat Modares; 2018.
2. Rezaei S. Interview with Sakineh Rezaei, a local weaver. Upper İjrud2025.
3. Bourdieu P. The Logic of Practice: Stanford University Press; 1990.
4. Appadurai A. The Social Life of Things: Commodities in Cultural Perspective: Cambridge University Press; 1986.
5. Barthes R. Mythologies. New York: Hill and Wang; 1972.
6. Mousavi Aa-S, Zakariaei Kermani I, Haji Gholam Sarizdi A. A model for the development of technology using natural dyes in the hand-woven carpet industry from a system dynamics qualitative approach. Studies in the World of Color. 2024;14(4):303-13.
7. Naderkhani Z, Ghanbari Y. An analysis of visual symbols in the nomadic carpets of Khamsa from a cultural semiotics perspective. Iranian Art Research. 2021;5(1):208-21.
8. Spooner B. Weavers and dealers: The authenticity of an oriental carpet. The Social Life of Things1986. p. 195-235.
9. Iran's Ministry of Cultural Heritage Handicrafts and Tourism. Research on the patterns of the carpets of the Zanjan tribes. Tehran: Ministry of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism; 2021.
10. Motahharizadeh M, Abbaszadeh M. A sociological study of contemporary Iranian carpets using qualitative methods. Sociology of Art in Tabriz. 2020;4(1):73-92.
11. Tanavoli P. Persian Flatweaves. London: Laurence King Publishing; 2010.
12. Eiland M. Oriental Rugs: A Comprehensive Guide. New York1996.
13. Denny WB. Tribal Rugs: Treasures of the Black Tent: Thames & Hudson; 2014.
14. Pourzadeh N, Behlooli N, Haji Khani M. The role of hand-woven carpet cooperatives in Zanjan Province in the development of carpet exports. Cooperation. 2010;12(3):95-112.
15. Afrough M. Symbolism and semiotics in Iranian carpets. Tehran: Research Institute for Culture, Art, and Communications; 2011.
16. Braun V, Clarke V. Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology. 2006;3(2):77-101.
17. Giddens A. Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late Modern Age: Stanford University Press; 1991.
18. Hall S. Cultural Identity and Diaspora. In: Mongia P, editor. Contemporary Postcolonial Theory. London: Arnold; 1996.
دانلودها
چاپ شده
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 1404 Somayah Balaghatnia (Author); Seyed Reza Hosseini
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
