خوانش نشانه‌شناختی معماری مسجد جامع یزد از دوره ایلخانی تا تیموری با تأکید بر تحولات مظفری

نویسندگان

  • تینا شریفی گلزار گروه معماری و شهرسازی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0004-9344-7393
  • شبنم اکبری نامدار گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران https://orcid.org/0000-0003-4037-2944

کلمات کلیدی:

نشانه‌شناسی معماری, مسجد جامع یزد, معماری مظفری, روابط فضایی

چکیده

معماری مذهبی تنها ظرفی برای انجام مناسک نیست، بلکه از طریق سازمان فضایی، جهت‌گیری، مقیاس، توالی حرکت، نوشتار و تزیینات در شکل‌گیری معنا مشارکت می‌کند. مسئله این پژوهش آن است که چگونه می‌توان معماری مسجد جامع یزد را بدون فروکاستن عناصر آن به مجموعه‌ای از نمادهای ثابت و فراتاریخی، در پیوند با ساختار فضایی و لایه‌های تاریخی بنا تحلیل کرد. پژوهش با رویکرد کیفی، تاریخی ـ تفسیری و مطالعه موردی انجام شده و چارچوب نظری آن بر رابطه سه‌گانه بازنمون، موضوع و تفسیرگر در نشانه‌شناسی چارلز سندرس پیرس و تمایز میان شمایل، نمایه و نماد استوار است. پیکره داده از منابع معتبر تاریخ معماری، مطالعات مستقیم درباره مسجد جامع یزد، پژوهش‌های مرتبط با کتیبه و تزیینات، پلان‌ها و مستندات تصویری منتشرشده تشکیل شده است. تحلیل در سه سطح گاه‌نگاری، رابطه نشانه‌ای عناصر و شبکه فضایی انجام شد و معیارهای عملیاتی برای تشخیص روابط شمایلی، نمایه‌ای و نمادین به کار رفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که در زنجیره اصلی تجربه فضایی مسجد، روابط نمایه‌ای از حیث تقدم کارکردی و تکرار در جهت‌یابی، اتصال، مجاورت و تمرکز نقش بنیادی‌تری از نمادهای منفرد دارند. سردر، آستانه، مسیر، صحن، ایوان قبله، گنبدخانه و محراب در پیوند با موقعیت و اتصال واقعی خود، حرکت و تمرکز آیینی را سامان می‌دهند؛ در حالی که کتیبه‌ها و شناخت فرهنگی برخی عناصر، لایه‌های نمادین را تقویت می‌کنند. تحلیل تاریخی نیز نشان می‌دهد که شبکه دلالتی موجود در یک مرحله واحد شکل نگرفته و مداخلات مظفری، به‌ویژه در سال ۷۷۷ق / ۱۳۷۵–۱۳۷۶م، در ورودی، کتیبه‌ها، محراب و تزیینات فضای اصلی برای خوانش صورت کنونی تعیین‌کننده‌اند. نوآوری پژوهش در انتقال واحد تحلیل از «عنصر به‌مثابه نماد» به «رابطه به‌مثابه نشانه» و تلفیق هم‌زمان صورت معماری، موضوع دلالت، اثر تفسیری، نوع رابطه نشانه‌ای و زمینه تاریخی است.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. Peirce CS. The Essential Peirce: Selected Philosophical Writings, Volume 2 (1893–1913): Indiana University Press; 1998.

2. Eco U. Function and Sign: The Semiotics of Architecture. Routledge; 1997. p. 182-202.

3. Määttänen P. Semiotics of Space: Peirce and Lefebvre. Semiotica. 2007;166(1-4):453-61.

4. Wilber DN. The Architecture of Islamic Iran: The Il Khānid Period: Princeton University Press; 1955.

5. Holod R. The Monuments of Yazd: Architecture, Patronage and Setting, 1300–1450: Harvard University; 1972.

6. Golombek L, Wilber DN. The Timurid Architecture of Iran and Turan: Princeton University Press; 1988.

7. Hamzavi Y. Identification and Restoration of the Painted Inscription Layers in the Eastern Entrance Hall of the Great Jame Mosque of Yazd. Conservation Science and Cultural Heritage. 2015;New Series, Year 3.

8. Peker G, Semerci F, Yaldız E. Reading the Examples of Modern Mosques in Turkey through Semiotics. Architecture and Urban Planning. 2024;20(1):160-79.

9. Widodo T, Artiningrum P. The Semiotics Study of Al-Ahdhar Mosque Architecture Using the Trichotomy of Charles Sanders Peirce. ARTEKS: Jurnal Teknik Arsitektur. 2022;7(2):259-68.

10. Urrahmi A, Hanafiah UIM, Sudarisman I. Interpreting Sacred Space: A Peircean Semiotic Study of Symbolic Meaning in Al-Safar Mosque. ARTEKS: Jurnal Teknik Arsitektur. 2026;11(2):577-86.

11. Hillenbrand R. Islamic Architecture: Form, Function, and Meaning: Columbia University Press; 1994.

12. Blair SS, Bloom JM. The Art and Architecture of Islam, 1250–1800: Yale University Press; 1994.

13. Fadakari MM, Andaroodi E. Patterns in the Spatial Configuration of Sultani Mosques in the Qajar Period: A Comparative Study Using Space Syntax and Layout-Based Analysis. Built Heritage. 2024;8:28.

14. Neghabi M, Nejad Ebrahimi A. A Comparative Study of Yazd Jame Mosque and Tabriz Mozaffariyeh Mosque (Kabud Mosque) to Identify the Distinctions and Commonalities in Timurid and Turkmen Architecture. Journal of Iranian Islamic Period History. 2024;15(38):1-7.

15. Dadkhahi MA. An Examination of the Characteristics of Visual Elements in the Great Jame Mosque of Yazd. Yazd Culture. 2003;5(16-17):14-28.

16. Shayestefar M, Behzadi M. Harmony of Color and Motif in the Decorations of the Jame Mosque of Yazd, Meybod Zilu, and Pottery. Islamic Art Studies. 2011(15):91-110.

17. Golshan Yazdi S. A Historical Study of the Great Jame Mosque of Yazd. Yazd Culture. 2001;3(10-11):93-111.

18. Çakıroğlu B, Akat R. Semantic and Syntactic Dimensional Analysis: The Case of Süleymaniye Mosque. Journal of Islamic Architecture. 2025;8(4):1174-97.

دانلود

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

ارجاع به مقاله

شریفی گلزار ت. .، و اکبری نامدار ش. (1405). خوانش نشانه‌شناختی معماری مسجد جامع یزد از دوره ایلخانی تا تیموری با تأکید بر تحولات مظفری. تجلی هنر در معماری و شهرسازی، 1-16. https://www.jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/view/284

مقالات مشابه

21-30 از 165

همچنین برای این مقاله می‌توانید شروع جستجوی پیشرفته مقالات مشابه.