تحلیل نقش مؤلفه‌های پایداری در آموزش معماری ایران: تحلیل کمی محتوای برنامه‌های درسی سه دهه اخیر

سید هادی  دلبری; غلامحسین ناصری; بهرام   سیاوش پور; محمدحسین    عابدی; سمیه   طاهری

نویسندگان

سید هادی دلبری گروه معمارى، واحد دامغان، دانشكاه آزاد اسلامى، دامغان، ايران. نویسنده https://orcid.org/0009-0008-1475-2410
غلامحسین ناصری گروه معماری، واحد دامغان، دانشگاه آزاد اسلامی، دامغان، ایران https://orcid.org/0000-0002-8744-2893
بهرام سیاوش پور استادیار، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه حکیم‌سبزواری، سبزوار، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0002-2418-7397
محمدحسین عابدی گروه معماری، واحد دامغان، دانشگاه آزاد اسلامی، دامغان، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0002-3026-5427
سمیه طاهری استادیار،گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه حکیم‌سبزواری، سبزوار، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0009-1846-8879

کلمات کلیدی:

پایداری, معماری پایدار, آموزش معماری, برنامه‌درسی, اقلیم گرم و خشک

چکیده

هدف پژوهش حاضر تحلیل میزان و روند توجه به مؤلفه‌های پایداری در برنامه‌های درسی رسمی آموزش معماری ایران طی سه دهه اخیر و ارزیابی میزان انطباق این برنامه‌ها با الزامات اقلیمی مناطق گرم و خشک بود. این پژوهش کاربردی با رویکرد توصیفی–تحلیلی و روش تحلیل محتوای کمی انجام شد. جامعه پژوهش شامل تمامی دروس و سرفصل‌های چهار برنامه رسمی کارشناسی معماری مصوب در سال‌های 1377، 1392، 1399 و 1401 بود و نمونه‌گیری به‌صورت تمام‌شمار انجام گرفت. در مجموع، محتوای 187 طرح درس بر اساس شش مؤلفه انرژی پایدار، فضای سبز و منظر اکولوژیک، مصالح پایدار و بوم‌آورد، مدیریت منابع و آب، اقلیم و طراحی بومی، و آموزش و فرهنگ زیست‌محیطی بررسی شد. واحد تحلیل «درس» بود و هر درس بر اساس میزان پوشش هر مؤلفه در دامنه صفر تا پنج امتیازگذاری شد. داده‌ها با استفاده از آمار توصیفی و مقایسه روند تغییرات میان برنامه‌های درسی تحلیل شدند. نتایج مقایسه‌ای نشان داد توزیع مؤلفه‌های پایداری در برنامه‌های درسی نامتوازن و فاقد روندی پایدار بوده است. در برنامه سال 1377، اقلیم و طراحی بومی با میانگین 2.22 و آموزش و فرهنگ زیست‌محیطی با میانگین 2.11 بالاترین امتیازها را داشتند، درحالی‌که مدیریت منابع و آب با میانگین 0.89 کمترین امتیاز را کسب کرد. در برنامه 1392، انرژی پایدار نسبت به برنامه پایه حدود 57% کاهش یافت و مدیریت منابع و آب نیز حدود 45% افت نشان داد. در برنامه 1399، امتیاز آموزش و فرهنگ زیست‌محیطی نسبت به سال پایه بیش از 40% کاهش یافت. در برنامه 1401، این مؤلفه تا حد زیادی بهبود یافت و فاصله آن با برنامه پایه به حدود 4% رسید؛ بااین‌حال، امتیاز انرژی پایدار همچنان بیش از 45% کمتر از برنامه پایه باقی ماند. یافته‌ها نشان می‌دهد چالش اصلی آموزش معماری ایران نه فقدان کامل مفاهیم پایداری، بلکه نبود ادغام منسجم و پیوسته این مفاهیم در ساختار برنامه درسی است؛ بنابراین، بازنگری نظام‌مند برنامه‌های آموزشی با تأکید بر انرژی پایدار، مدیریت منابع و آب، طراحی اقلیمی و آموزش کاربردی پایداری ضروری است.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. Zittis G, Almazroui M, Alpert P, Ciais P, Cramer W, Dahdal Y, et al. Climate Change and Weather Extremes in the Eastern Mediterranean and Middle East. 2022.

2. Eklová K. Sustainability of Buildings: Environmental, Economic and Social Pillars. Business & IT. 2020;X:2-11.

3. Huang J. Cities and Climate Action. 2024.

4. Unesco. Transforming Education Towards SDG 4: Report of a Global Survey on Country Actions to Transform Education. 2024.

5. Izadpanahi P, Farahani LM, Nikpey R. Lessons from Sustainable and Vernacular Passive Cooling Strategies Used in Traditional Iranian Houses. Journal of Sustainability Research. 2021;3(3):1-23.

6. Sahebzadeh S, Heidari A, Kamelnia H, Baghbani A. Sustainability Features of Iran's Vernacular Architecture: A Comparative Study between the Architecture of Hot-Arid and Hot-Arid-Windy Regions. Sustainability. 2017;9(5).

7. Keeble BR. The Brundtland Report: "Our Common Future". Medicine and War. 1988;4(1):17-25.

8. Purvis B, Mao Y, Robinson D. Three Pillars of Sustainability: In Search of Conceptual Origins. Sustainability Science. 2019;14(3):681-95.

9. Unesco. Education for Sustainable Development: Towards Achieving the SDGs (ESD for 2030). UNESCO; 2019.

10. Unesco. Education for Sustainable Development: A Roadmap (ESD for 2030). UNESCO; 2020.

11. Natanian J, Aleksandrowicz O. Environmental Education of an Architect: The Case of Final-Year Design Studio at the Technion, Israel. 2018;12(1):356-66.

12. Sharaf S, Mohammed M. Effect of Environmental Thinking through Architectural Design Studio Education. 2017;5(2):96-109.

13. Boarin P, Martinez-Molina A. Integration of Environmental Sustainability Considerations within Architectural Programmes in Higher Education: A Review of Teaching and Implementation Approaches. Journal of Cleaner Production. 2022;342.

14. Schiano-Phan R, Gonçalves JCS, Vallejo JA. Pedagogy Pro-Design and Climate Literacy: Teaching Methods and Research Approaches for Sustainable Architecture. 2022:1-28.

15. El-Kholei AO, Yassein GA. Embedding Sustainability and SDGs in Architectural and Planning Education: Reflections from a KAP Survey, Egypt. 2023;17(3):459-77.

16. Trebilcock M. A Model for Integrating Environmental Sustainability into Architectural Education. 2025;6(1):73-82.

17. Altomonte S, Rutherford P, Wilson R. Mapping the Way Forward: Education for Sustainability in Architecture and Urban Design. 2014;21(3):143-54.

18. Xiang X, Wu Q, Zhang Y, Zhu B, Wang X, Wan A, et al. A Pedagogical Approach to Incorporating the Concept of Sustainability into Design-to-Physical-Construction Teaching in Introductory Architectural Design Courses: A Case Study on a Bamboo Construction Project. 2021.

19. Liao W-J, T CH. A Preliminary Study of Material Applications in Sustainable Design. 2023;13(2017):1131-.

20. Celadyn M. Integrative Design Classes for Environmental Sustainability of Interior Architectural Design. Sustainability. 2020;12(18):73-83.

21. El-Feki S, Kenawy I. Integrating Sustainability within Architectural Education in Cairo. 2018:1-9.

22. Bavar C. A Look at the Emergence of New Architecture in Iran: Space Publishing; 2010.

23. Gharavi al-Khansari M. A Critique and Pathology of the Beginnings of Architectural Education at the School of Fine Arts, from the Introduction of the Beaux-Arts System up to 1969. Journal of Fine Arts. 2020;3:61-72.

24. Mazini M. Of Time and Architecture: Iranian Urban Planning and Architecture Studies and Research Center; 2008.

25. Gharibpour A, Totunchi Moghadam M. Evaluation of Undergraduate Architecture Education Programs in Iran from the Perspective of Attention to Cultural Components. 2017.

26. Kiani M. Architecture of the First Pahlavi Period: Iranian Urban Planning and Architecture Studies and Research Center; 2015.

27. Qayumi Bidhendi M. A Review of the Book History of Architectural Design Education at Shahid Beheshti University. Tehran: Shahid Beheshti University; 2018.

28. Ministry of Science R, Technology. Part-Time Bachelor's Program in Professional Architectural Engineering. 2021.

29. Cisek E, Jaglarz A. Architectural Education in the Current of Deep Ecology and Sustainability. 2021:1-22.

30. Vasudeva B. Aligning Architectural Education with Sustainable Development Goals: Reflections from Gujarat, India. ShodhKosh Journal of Visual and Performing Arts. 2024;5:207-19.

31. Živković J, editor Ecological Urban Design: Concepts, Approaches, Education2024.

32. Skyba V, Hanchuk M, Vozniuk N, L O. Practical Examples and Advantages of Using Interactive Teaching Methods in Teaching Environmental Disciplines. Naukovi Zapysky Berdianskoho Derzhavnoho Pedahohichnoho Universytetu. 2023;1(1):372-85.

33. Hsu C. Innovative Practice of Sustainable Landscape Architecture Education: Parametric-Aided Design and Application. 2022.

34. Xiang X, Yang X, Chen J, Tang R, Hu L. A Comprehensive Model of Teaching Digital Design in Architecture That Incorporates Sustainability. 2020.

35. Ahriz A, Mesloub A, Elkhayat K, Alghaseb MA, Abdelhafez MH, Ghosh A. Development of a Mosque Design for a Hot, Dry Climate Based on a Holistic Bioclimatic Vision. 2021:1-22.

36. Dabaieh M, Lashin M, Elbably A. Going Green in Architectural Education: An Urban Living Lab Experiment for a Graduation Green Design Studio in Saint Catherine, Egypt. Solar Energy. 2017;144:356-66.