تحلیل تحولات سازمان فضایی و محرمیت در خانه‌های تاریخی و معاصر فردوس: رویکرد نحو فضا (Space Syntax) به سوی الگویی برای مسکن معاصر

نویسندگان

    فهیمه طباطبائی دکتری، گروه معماری ، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.
    محسن طبسی * گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران mohsentabassi48@iau.ac.ir
    لیلا زمانی آقائی گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

کلمات کلیدی:

 نحو فضا (Space Syntax), محرمیت, سازمان فضایی, خانه‌های تاریخی فردوس, خانه‌های معاصر

چکیده

هدف این پژوهش تحلیل کمی تحولات سازمان فضایی و نظام محرمیت در خانه‌های شهر فردوس از دوره قاجار تا دوران معاصر و ارائه الگویی مفهومی برای طراحی مسکن معاصر مبتنی بر هویت بومی و متناسب با نیازهای جدید زندگی است. این پژوهش با روش تطبیقی–تحلیلی و رویکرد کمی نحو فضا انجام شد. جامعه آماری شامل 11 خانه تاریخی متعلق به دوره قاجار و 10 خانه معاصر در شهر فردوس بود. داده‌ها از طریق برداشت میدانی، مستندسازی معماری و ترسیم پلان‌ها گردآوری و در نرم‌افزار DepthmapX مدل‌سازی شدند. شاخص‌های همپیوندی، عمق، کنترل، اتصال، سیرکولاسیون حرکتی و بی‌نظمی بصری برای تمامی نمونه‌ها محاسبه و تحلیل شدند. نتایج نشان داد که سازمان فضایی خانه‌های فردوس از یک ساختار همگن، سلسله‌مراتبی و حریم‌محور در دوره تاریخی به ساختاری چندپاره و قطبی‌شده در دوره معاصر تحول یافته است. میانگین همپیوندی در خانه‌های معاصر افزایش و میانگین عمق کاهش یافته که بیانگر گرایش به فضاهای بازتر است. با این حال، افزایش قابل توجه انحراف معیار شاخص‌ها نشان‌دهنده شکل‌گیری قطب‌های متضاد فضایی و افزایش تنوع الگوهای سازمان فضایی است. تحلیل عملکردی فضاها نیز آشکار ساخت که فضاهای جمعی مانند نشیمن و پذیرایی دسترس‌پذیرتر و بازتر شده‌اند، در حالی که فضاهای خصوصی نظیر اتاق خواب و سرویس‌های بهداشتی عمیق‌تر، منزوی‌تر و دارای محرمیت بیشتری شده‌اند. این یافته‌ها مؤید گذار از یک نظام یکپارچه حریم‌محور به راهبردهای گزینشی و عملکردگرا در تأمین محرمیت است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تحول معماری مسکونی فردوس نه به سوی حذف محرمیت، بلکه به سمت بازتعریف آن در قالب الگوهای متنوع و عملکردمحور حرکت کرده است. بر این اساس، الگوی پیشنهادی «سلسله‌مراتب متعادل و انعطاف‌پذیر» ارائه شد که بر ایجاد هسته‌های چندلایه حریمی، استفاده از فضاهای واسط، تفکیک محرمیت متناسب با نوع فعالیت و تلفیق ملاحظات اقلیمی و اجتماعی تأکید دارد. این الگو می‌تواند مبنایی برای طراحی مسکن معاصر با حفظ هویت بومی و پاسخگویی به نیازهای زندگی امروز باشد.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. Rapoport A. House Form and Culture: Prentice-Hall; 1969.

2. Hojjat A. Earthly Tables: An Essay on Culture and Architecture: Rozaneh Publications; 2016.

3. Pourjafar M. Reconsidering the Fundamental Concepts of Iranian Architecture: Privacy, Territory, and Centrality: Iran University of Science and Technology Press; 2011.

4. Najafi M, Tabatabaei S. A Comparative Study of Spatial Patterns of Historical Houses in Kerman and Ferdows during the Qajar Period. Honar-ha-ye Ziba: Architecture and Urbanism. 2013;18(2):15-26.

5. Naghizadeh M. City and Architecture in the Hot and Dry Climate of Iran: Academic Center for Education, Culture and Research, Tehran Branch; 2008.

6. Ching FDK. Architecture: Form, Space, and Order. 4th ed: John Wiley & Sons; 2014.

7. Hillier B, Hanson J. The Social Logic of Space: Cambridge University Press; 1984.

8. Pirnia MK. Stylistics of Iranian Architecture: Soroush Danesh Publications; 1993.

9. Ardalan N, Bakhtiar L. The Sense of Unity: The Role of Tradition in Iranian Architecture: Khak Publications; 2001.

10. Mansouri S, Rezaei A, Karimi B. Analysis of the Effect of Geographical Location on the Continuity of Vernacular Architectural Patterns: The Case Study of Ferdows City. Human Geography Research Quarterly. 2019;51(3):729-45.

11. Altman I. The Environment and Social Behavior: Privacy, Personal Space, Territory, Crowding: Brooks/Cole; 1975.

12. Hillier B. Space Is the Machine: A Configurational Theory of Architecture: Cambridge University Press; 1996.

13. Pourjafar M, Khodabandelou S, Sharifzadeh A. A Comparative Study of the Concept of Privacy in Traditional and Contemporary Iranian Residential Architecture Using the Space Syntax Method. Art and Civilization of the Orient. 2013;1(2):49-58.

14. Giddens A. Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late Modern Age: Stanford University Press; 1991.

15. Harvey D. The Condition of Postmodernity: An Enquiry into the Origins of Cultural Change: Blackwell; 1989.

16. Musterd S, Ostendorf W. Urban Segregation and the Welfare State: Inequality and Exclusion in Western Cities: Routledge; 2013.

17. Falahat M. Analysis of the Central Courtyard Pattern in the Historical Houses of Yazd. Honar-ha-ye Ziba. 2007(30):57-68.

18. Lawrence RJ. Public Collective and Private Space: A Study of Urban Housing in Switzerland. Housing, Culture, and Design: A Comparative Perspective: University of Pennsylvania Press; 1990. p. 105-26.

19. Hakim BS. Arabic-Islamic Cities: Building and Planning Principles: Kegan Paul International; 1986.

20. Atalar S. The Traditional Turkish House and Its Spatial Organization. Journal of Architectural and Planning Research. 2001;18(3):209-23.

21. Dålman E, Koch D, Steen J, editors. Towards a Spatial Syntax for Privacy and Identity in Apartment Layouts. Proceedings of the 6th International Space Syntax Symposium; 2006; Istanbul.

22. Elsayed M. Transformation of Privacy in the Contemporary Egyptian Apartment. Journal of Housing and the Built Environment. 2018;33(3):507-27.

دانلود

چاپ شده

۱۴۰۴/۱۲/۳۰

ارسال

۱۴۰۴/۰۸/۰۱

بازنگری

۱۴۰۴/۱۲/۰۳

پذیرش

۱۴۰۴/۱۲/۱۰

شماره

نوع مقاله

مقالات

ارجاع به مقاله

طباطبائی ف.، طبسی م.، و زمانی آقائی ل. . (1404). تحلیل تحولات سازمان فضایی و محرمیت در خانه‌های تاریخی و معاصر فردوس: رویکرد نحو فضا (Space Syntax) به سوی الگویی برای مسکن معاصر. تجلی هنر در معماری و شهرسازی، 3(4)، 1-24. https://www.jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/view/223

مقالات مشابه

1-10 از 154

همچنین برای این مقاله می‌توانید شروع جستجوی پیشرفته مقالات مشابه.