ارزیابی و اولویت‌بندی ابزارهای شهرسازی تاکتیکی در بسط رویه‌های مشارکتی در محلات شهر ساری

محمدحسین  عمویی; سید عسگر میرفتح الهی; لیلا  ابراهیمی; آمنه  حقزاد

نویسندگان

محمدحسین عمویی دانشجوی دکتری گروه جغرافیا، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0003-0162-3317
سید عسگر میرفتح الهی گروه جغرافیا، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران https://orcid.org/0000-0003-3472-4288
لیلا ابراهیمی گروه جغرافیا، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0002-4462-4005
آمنه حقزاد گروه جغرافیا، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0002-6995-8140

کلمات کلیدی:

شهرسازی تاکتیکی, رویه‌های مشارکتی, حکمرانی شهری, فرایند تحلیل شبکه (ANP), مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM), شهر ساری

چکیده

پژوهش حاضر با هدف ارزیابی نقش شهرسازی تاکتیکی در بسط رویه‌های مشارکتی توسعه شهری و اولویت‌بندی ابزارهای اجرایی آن متناسب با ویژگی‌های فضایی و کالبدی محلات شهر ساری انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی–تحلیلی و پیمایشی بود. جامعه آماری شامل شهروندان، کارشناسان و ذی‌نفعان محلی شهر ساری بود که از میان آنان، 380 نفر بر اساس فرمول کوکران و با روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای متناسب با جمعیت نواحی انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه محقق‌ساخته مبتنی بر 13 شاخص استخراج‌شده از چارچوب نظری شهرسازی تاکتیکی و برنامه‌ریزی مشارکتی بود. داده‌ها با استفاده از آزمون t تک‌نمونه‌ای، مدل‌سازی معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزئی و فرایند تحلیل شبکه‌ای (ANP) تحلیل شدند. در تحلیل ANP، معیارهای هزینه اجرای طرح، میزان مشارکت مردمی و ارتقای کیفیت کالبدی برای تعیین اولویت ابزارهای تاکتیکی و جانمایی آنها در نواحی یازده‌گانه شهر ساری در نظر گرفته شدند. نتایج آزمون t تک‌نمونه‌ای نشان داد وضعیت شاخص‌های مورد مطالعه نسبت به مقدار مبنا تفاوت معناداری داشت (p<0.001)؛ به‌گونه‌ای که برخی مؤلفه‌ها در سطح مطلوب و برخی مؤلفه‌های ساختاری از جمله حکمرانی مشارکتی، پایداری اجتماعی–فضایی، تکرارشوندگی و آزمایش‌پذیری، بومی‌سازی مداخلات و تاب‌آوری شهری در سطح نامطلوب قرار گرفتند. نتایج مدل‌سازی معادلات ساختاری نشان داد شهرسازی تاکتیکی دارای اثر مستقیم، مثبت و معنادار بر بسط رویه‌های مشارکتی است (β=0.684، t=9.421، p<0.001) و 46.7 درصد از واریانس رویه‌های مشارکتی را تبیین می‌کند؛ بنابراین، فرضیه اصلی پژوهش تأیید شد. همچنین، تحلیل شبکه‌ای نشان داد پارکلت با وزن 0.412، خیابان آزاد با وزن 0.358 و کاربری‌های موقت/پاپ‌آپ با وزن 0.230 به‌ترتیب در اولویت اجرایی قرار گرفتند. شهرسازی تاکتیکی می‌تواند به‌عنوان سازوکاری مؤثر برای کاهش شکاف میان ظرفیت‌های مشارکتی جامعه محلی و ساختار رسمی مدیریت شهری عمل کند. اجرای مداخلات خردمقیاس، کم‌هزینه، انعطاف‌پذیر و تدریجی، در صورت انطباق با ویژگی‌های محلات و پیوند با سازوکارهای یادگیری و نهادینه‌سازی، می‌تواند گذار از برنامه‌ریزی متمرکز به برنامه‌ریزی مشارکتی، ارتقای کیفیت فضاهای عمومی و تقویت حق شهروندان برای مداخله در محیط شهری را تسهیل کند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. Speck J. Urban planning in the era of rapid urbanization: Rethinking traditional city management models. Cities. 2021;115:103256.

2. Habitat UN. World Cities Report 2020: The value of sustainable urbanization. United Nations Human Settlements Programme; 2020.

3. Agharian E, Nabati Nejad M, Zakeri A. A model of urban governance based on citizen participation. Strategic Research on Social Problems. 2024;13(2):47-68.

4. Rousta M, Ebadi M, Soltani A. Tactical urbanism: What, why and how: Developing a theoretical framework through a review study and content analysis. Urban Economics and Planning. 2022;3(2):106-21.

5. Lydon M, Garcia A. Tactical urbanism: Short-term action for long-term change: Island Press; 2015.

6. Aghajanzadeh H. Michel de Certeau and the historiography of everyday life: A self-reflexive encounter through the experience of cultural studies in Iran. Iranian Journal of Cultural Research. 2024;17(3):143-71.

7. Askari H, Daniali T, Hemmati M. The effects of tactical urbanism on enhancing urban resilience: A case study of Tehran Municipality District 14. Urban Economics and Planning. 2024;5(4):82-97.

8. Felizardo ACMD. Tactical urbanism: Description and analysis of its associated lexicons. Contemporary Heritage Lexicon2024. p. 67-81.

9. Seghetto I. Virtual reality as a tool for enhancing understanding of tactical urbanism. Architecture. 2025;5(2):26.

10. Westin S. The framing of power in communicative planning theory: Analysing the work of John Forester, Patsy Healey and Judith Innes. Planning Theory. 2022;21(2):132-54.

11. Doğu A, Mengi O, Köse E. Where do temporary urban design interventions fall on the spectrum of public participation? An analysis of global trends. Cities. 2024;153:105164.

12. Khojasteh Maghal F, Mosayebzadeh A, Abedini A. Tactical urbanism: An approach to transforming the historic fabric of Urmia. Geography and Human Relationships. 2025:e222690.

13. Rousta M, Kamali A. Applying tactical urbanism to designing child-friendly urban spaces: Revisiting an experience in Sang-e Siah neighborhood, Shiraz. Iranian Architecture and Urbanism. 2025;16(1):119-36.

14. Anjom Shoa E, Ahmadian R, Moradi Masihi V. A model of tactical urbanism intervention in spaces associated with historic urban fabrics in Iran: A case study of Pamenar neighborhood in the historic fabric of Kerman. Islamic Art Studies. 2023;20(49):54-78.

15. Heydari S. Analysis of the role and participation of people in managing local affairs. Journal of Research and Studies in Islamic Sciences. 2022;4(37):136-47.

16. Shiani M, Abtahi SH. Identifying barriers to public participation in Tehran urban management: A qualitative content analysis. Rural–Urban Local Development (Rural Development). 2020;12(2):643-65.

17. Zare A, Rezaei M, Laghaei H. The role of tactical urbanism in improving the environmental quality of historic urban fabrics: A case study of the historic fabric of Shiraz. Regional Planning. 2019;9(36):135-48.

18. Suslowicz J, Hillnhütter H. From temporariness to mobility futures: A review of progress in tactical urbanism as an active travel planning tool. Transportation Research Interdisciplinary Perspectives. 2025;32:101510.

19. Naoroz Bråten L. Temporary temporariness? The (mis)use of tactical urbanism from the ‘open city’ framework. Urban Studies. 2025;62(5).

20. Schreiber F. The long road from urban experimentation to the transformation of urban planning practice: Tactical urbanism in Barcelona. Journal of Urban Mobility. 2025;7:100100.

21. Kilani BH, Dhaher N. Tactical urbanism: From temporary action to sustainable urban regeneration. HAL Open Science2024.

22. Bottini L. The effects of built environment on community participation in urban neighbourhoods: An empirical exploration. Cities. 2018;81:108-14.

23. Bertolini L. From living labs to urban transformation: An approach to systematic experimentation in street space. Journal of Urban Mobility and City Design. 2020;3(2):145-58.

24. Hou Y, Zhang X, Wang L. Micro-spatial regeneration and community social capital: Empirical evidence from neighbourhood-level interventions. Buildings. 2025;15(2):312-28.

25. Kraus S, Koch N. Provisional COVID-19 infrastructure induces large, rapid increases in mobility and street safety. Proceedings of the National Academy of Sciences. 2021;118(15):e2024265118.

26. Herman K, Drozda Ł. Collecting and evaluating tactical urbanism: A participatory approach to social space activation. Land. 2021;10(9):943.

27. Douglas GC. Do-it-yourself urban design: The cultural politics of unauthorized spatial practice and its institutionalization. Planning Theory & Practice. 2021;22(4):643-60.

28. Gonçalves J. Participation beyond the ladder: A critical framework for understanding spatial engagement. Urban Governance. 2025;5(1):100080.

29. Zhang Y, Liu C, Chen J. Socio-spatial sustainability of tactical urbanism interventions: Evaluating durability and long-term public perception. Land Use Policy. 2023;131:106720.

30. Abu-Ghazalah S, Al-Hagla K. Exploring implementation mechanisms of tactical urbanism in Middle Eastern contexts: Local adaptation and cultural fit. Frontiers of Urban and Rural Planning. 2023;11(2):85-99.

31. Abdelkader M, Khalifa MA, Elshater A. Lessons from emergency urbanism for spaces between buildings using tactical urbanism. Journal of Engineering and Applied Science. 2023;70(1):23.

32. Stevens Q, Dovey K. Temporary and tactical urbanism: (Re) assembling urban space and reclaiming vacant lands. Journal of Urban Design. 2022;27(5):512-30.